Poznaj historię Wrzeciona (cz. 2)

W tym artykule przeczytasz o: 

• ewolucji architektury Wrzeciona — od ambitnych koncepcji Stefana Deubela po typowe osiedla wielkopłytowe;
• rozwoju technologii prefabrykacji PBU-60, PBU-63 oraz „Unifikacji Warszawskiej II” na Bielanach;
• największych zaletach i problemach urbanistycznych kolejnych zespołów osiedla Młociny.

Ambitna wizja i początki Wrzeciona

W pierwszej części publikacji poświęconej osiedlu Wrzeciono przytoczono historię terenów, na których powstały późniejsze bloki mieszkalne budowane głównie dla pracowników Huty Warszawa. Dyrekcja Rozbudowy Miasta Warszawa-Północ postanowiła wybudować nowe osiedla na północ od Lasku Lindego — na terenach dawnego lotniska Bielany, funkcjonującego tam do 1950 r. Kierownictwo nad pracownią architektoniczną w Miastoprojekcie Stolica-Północ, projektującą Młociny Południowe, objął Stefan Deubel. Pod koniec realizacji pierwszego zespołu w kwartale ulic Marymoncka – Dorycka – Wrzeciono – Przy Agorze, a także podczas projektowania szkoły licealnej z internatem na rogu ul. Lindego i Szumińskiej (obecnie LIX Liceum Ogólnokształcące Mistrzostwa Sportowego im. J. Kusocińskiego), zrezygnował jednak z dalszego projektowania Młocin.
O pierwszym etapie przeczytacie w artykule „Poznaj historię Wrzeciona – cz. 1”.

Zmiana kierownictwa i wprowadzenie technologii wielkopłytowej

Kierownictwo pracowni przejął jego młodszy asystent, Lech Zaborski, który w 1960 r., we współpracy z Krzysztofem Lachertem, Zdzisławem Czerskim, Rytą Stachowicz oraz Eulalią Blinowską, zaprojektował osiedle Wola III, wdrażając tam nową technologię wielkopłytową PBU-60. Za ten projekt zespół projektowy osiedla Wola III otrzymał Nagrodę I stopnia Komitetu Budownictwa, Urbanistyki i Architektury.

Wkrótce Zaborski kontynuował projektowanie prefabrykowanych budynków mieszkalnych dla Przedsiębiorstwa Budownictwa Uprzemysłowionego na Jelonkach. W jego pobliżu powstawały osiedla Koło-Górczewska oraz Koło-Sowińskiego, gdzie część zasobów budowano dla Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Zaborski nawiązał także współpracę z pracownią architektoniczną nr 3 WSM, kierowaną przez prof. Barbarę Brukalską. Pracownia projektowała osiedle Okęcie-Pola, nazywane również Okęciem II lub Jadwisinem. Część budynków zaprojektowano indywidualnie pod kierunkiem Brukalskiej i jej zespołu. Powstały one nieco później, ponieważ wcześniej zdecydowano się powtórzyć budynki z katalogu PBU-60 autorstwa Zaborskiego. W 1963 r. budynek przy al. Krakowskiej 268 otrzymał tytuł „Wicemistera Warszawy”.

Bloki podobne jak na Kole i na Okęciu

Drugim najstarszym zespołem jest Młociny V, położony w kwartale ulic Kasprowicza – Przy Agorze – Wrzeciono – Lindego. Przez jego środek przebiegają mniejsze uliczki: Przytyk, Frygijska i Antyczna. Układ przestrzenny budynków od strony ul. Przy Agorze w dużej mierze nawiązuje do koncepcji Deubela, jednak zwiększono tam liczbę budynków oraz podwyższono niskie bloki z czterech do pięciu kondygnacji. To właśnie na tym osiedlu Zaborski wdrożył technologię wielkopłytową PBU-60. Budynki te charakteryzują się lekkimi dwuspadowymi dachami oraz podłużnymi, potrójnymi oknami z charakterystycznymi lufcikami umieszczonymi w dolnej części.

System PBU-60 miał obejmować mieszkania o różnych metrażach, z których można było zestawiać sekcje i budynki o zróżnicowanych układach. Elementem powtarzalnym we wszystkich rozwiązaniach był zespół kuchenny i łazienkowy, w którym kuchnia była połączona z pokojem dziennym przez pokój dostępny. W stosunku do tzw. prototypu wprowadzono drobne ulepszenia konstrukcyjne oraz dostosowano wymiary do obowiązujących w latach 60. „tez modularnych”.

Kolejne bloki podobne jak na Rakowcu 

Zmiany w technologii budowy pojawiły się podczas realizacji kolejnych zespołów w połowie lat 60. Doskonale widać to na przykładzie zespołu Młociny VII, położonego między ulicami Przy Agorze – Wrzeciono – Szegedyńska – Szumińska. Część budynków wzniesiono w technologii PBU-60, a część w technologii PBU-63. Były to budynki wykorzystujące elementy tzw. „Unifikacji Warszawskiej”. W niskich budynkach wielkoklatkowych znajdowały się mieszkania jedno- i dwupokojowe, a zamiast schodów dwubiegowych zastosowano jednobiegowe schody podkowiaste. Takie samo rozwiązanie PBU narzuciło również na Zatrasiu jeszcze przed wprowadzeniem „Unifikacji Warszawskiej II”. Na Młocinach VII znajdują się głównie budynki należące do Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.
Najczęściej powtarzającym się typem budynków w technologii PBU-63 były 11-kondygnacyjne punktowce. Wznoszono je nie tylko na Młocinach, ale także na osiedlu Krajewskiego (Kolonia Dymińska), Kole-Sowińskiego, Górczewskiej, a przede wszystkim na Rakowcu. To właśnie tam powstał projekt typowy tego budynku, opracowany przez asystentów Zasława Malickiego, kierującego pracownią architektoniczną WSM nr 1. Autorami projektu byli Aleksander Szymanowski, Janusz Cierpiński i Jerzy Grochowski.

Unifikacja Warszawska II i ubożenie architektury

Z każdym kolejnym etapem rozwoju Wrzeciona architektura i urbanistyka osiedla ubożały. Na terenach Młocin I i V dogęszczano zabudowę budynkami katalogowymi z rakowieckiej pracowni. Nie był to jednak koniec dyktatu narzuconego przez wykonawcę. W 1967 r., w ramach kolejnych etapów, zaczęto oddawać budynki z serii UW2 (Unifikacja Warszawska II). Pierwsze całkowicie typowe budynki z bardzo niskimi pasmowymi oknami i niewielkimi balkonami o wymiarach 80 × 80 cm powstały na terenie zespołów Młociny III i VI.

Unifikacja Warszawska II miała kilka wersji — bardziej i mniej udanych. Architektura tych budynków powtarzała się nie tylko w całej stolicy, lecz także w układach funkcjonalnych mieszkań. W tym celu opracowano kilkadziesiąt segmentów, które można było zestawiać w zależności od potrzeb dotyczących liczby i wielkości mieszkań planowanych do oddania w danym roku. Rolą architekta projektującego osiedle była w zasadzie wyłącznie urbanistyka oraz sposób zestawienia dostępnych segmentów.

Lepsze i gorsze odsłony bloków z serii UW2

Nawet tutaj architekci napotykali jednak problemy, zwłaszcza gdy pierwotne koncepcje trzeba było dostosować do zastosowania projektów typowych przy znacznie większym zagęszczeniu zabudowy, niż początkowo zakładano. Dobrym przykładem indywidualnego układu przestrzennego w technologii UW2 są Młociny VIII i IX. Budynki na obu osiedlach usytuowano w układzie szachownicowym. Są one kameralne, a ich bryły przypominają kultowe Sady Żoliborskie I. Między blokami zachowano dużo zieleni. Zabudowę rozmieszczono między ul. Marymoncką i Wrzeciono, najbliżej Lasku Lindego.
Najmniej udanymi zespołami są niewątpliwie Młociny II i IV. Składają się wyłącznie z 11-kondygnacyjnych budynków w technologii wielkopłytowej UW2-J. Obecnie ich przestrzeń jest najbardziej chaotyczna. Tereny przeznaczone niegdyś do zabawy dla dzieci zajęły rozległe parkingi, a układ komunikacji pieszej został zaburzony przez dominację ruchu samochodowego.

Przez cały okres projektowania centralnym elementem Młocin Południowych były rozległe tereny zielone przeznaczone do rekreacji oraz duże centrum usługowo-handlowe. W latach 70. powstały tu Bar Hutnik, Spółdzielczy Dom Handlowy Agora oraz Hotel Robotniczy „Agora”. W latach 90., tuż obok hotelu robotniczego, wybudowano kościół Niepokalanego Poczęcia NMP. Od końca lat 80. Wrzeciono jest stale dogęszczane kolejnymi budynkami. Atutem osiedla pozostaje duża liczba placów zabaw, regularnie modernizowanych przez samorząd. Niestety chaos przestrzenny na Wrzecionie nadal postępuje, co jest skutkiem braku uchwalonego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.”