Wiktor Zając
W tym artykule przeczytasz o:
- historii i założeniach urbanistycznych osiedla Bielany II – Serek oraz koncepcjach Marii i Kazimierza Piechotków;
- architekturze Serka Leśmiana, w tym charakterystycznym „igreku” i układzie przestrzennym zespołu;
- przemianach osiedla – od pierwotnych rozwiązań architektonicznych po współczesne przekształcenia i stan ochrony.
Serek Bielański jako część Bielan II
Oba zespoły mieszkaniowe w ramach tzw. Serka wchodzą w skład większego układu przestrzennego Osiedla Bielany II. Projektantami całego założenia, wraz z poszczególnymi zespołami, byli Maria i Kazimierz Piechotkowie.
Geneza i założenia projektowe
Budowę rozpoczęto w 1957 roku. Projektanci dysponowali większą swobodą niż w przypadku wcześniejszych realizacji Bielan II, zlokalizowanych między ulicami Żeromskiego i Staffa. Nie obowiązywała już konieczność powielania rozwiązań zastosowanych w zespole przy ul. Skalbmierskiej, co umożliwiło większe zróżnicowanie zabudowy – zaprojektowano budynki o wysokości od jednej do jedenastu kondygnacji.
Istotną zmianą było również odejście od dotychczasowego schematu mieszkań typu PK (pokój z kuchnią), 2PK i 3PK. Piechotkowie wprowadzili nowy sposób projektowania lokali, dostosowując je do liczby przyszłych mieszkańców. W rezultacie po raz pierwszy w tej realizacji pojawiły się mieszkania oznaczone jako M1–M6. Największe z nich powstały w zespole domów jednorodzinnych przy ulicy Marii Jasnorzewskiej, nazwanej w trakcie prac projektowych przez autorów „ulicą Sentymentalną”.
Technologia i standard mieszkań
Projektowanie obu części tzw. „Serka” stanowiło duże wyzwanie, ponieważ nadal obowiązywał normatyw powierzchniowy wynoszący 11 m² na osobę. Pomimo tych ograniczeń projektanci starali się maksymalnie wykorzystać dostępne możliwości, aby zapewnić mieszkańcom jak najwyższy poziom funkcjonalności lokali. Po raz pierwszy zastosowano również bloczki z betonu komórkowego w ścianach zewnętrznych, co poprawiło właściwości izolacyjne budynków w porównaniu z wcześniej stosowaną cegłą. Elewacje wykończono podobnie jak w starszych zespołach – użyto szarej cegły silikatowej, a przestrzenie podokienne i pasy międzykondygnacyjne wykonano z cegły czerwonej.
Teren przed zabudową i realizacja inwestycji
Oba zespoły powstały na terenie, na którym przed wojną planowano utworzenie Placu Jedności, przez który przebiegała kolejka palmirska. Wówczas pierwsza zabudowa zaczynała się dopiero za ul. Podczaszyńskiego. Na początku lat 50. na niezabudowanym terenie znajdowały się pozostałości dawnego poligonu wojskowego. Do 1964 r. zrealizowano wszystkie budynki Bielan II, w tym Serek Leśmiana, który powstał w końcowej fazie inwestycji.
Serek Leśmiana – lokalizacja i układ przestrzenny
W niniejszym artykule przyjrzyjmy się bliżej zespołowi IV, potocznie zwanemu Serkiem Leśmiana. Znajduje się on między ulicami Sacharowa, Kasprowicza, Podczaszyńskiego i Marymoncką. Już z daleka można dostrzec jego dominantę przestrzenną – budynek przy ul. Marymonckiej 35. Jest to 11-kondygnacyjny obiekt o układzie trójramiennym, zwany potocznie bielańskim „igrekiem” lub „wiatraczkiem”. Tego typu układ był bardzo popularny zarówno przed okresem socrealizmu, jak i na przełomie lat 50. i 60.
„Igrek” jako forma architektoniczna
W tym samym czasie powstał również najbardziej znany w Warszawie „igrek” przy ul. Emilii Plater 55, w ramach Osiedla Mariańska, według projektu Hanny Lewickiej i Wojciecha Piotrowskiego. W obu przypadkach układ budynków miał nawiązywać do gmachu UNESCO w Paryżu z lat 50. Charakterystycznym elementem są także balkony o nietypowej formie, z betonową balustradą boczną, które nadają bryle awangardowy charakter i tworzą efektowną fasadę.
Układ komunikacyjny i zmiany w czasie
Na historycznych projektach i rysunkach Kazimierza Piechotki widać, że na przełomie lat 50. i 60. planowano bezkolizyjne połączenie ul. Kasprowicza z ul. Marymoncką. Przez wiele lat ul. Kasprowicza łączyła się jednak jedynie z ul. Żeromskiego, a dopiero ta z ul. Marymoncką. Dopiero w 2014 r. wybudowano ul. Sacharowa, która – lekkim półkolem nawiązującym do radialnego układu ulic Starych Bielan – połączyła ul. Marymoncką z ul. Kasprowicza, Żeromskiego i Romaszewskiego (d. Duracza).
Kompozycja zespołu i funkcje
Sam IV zespół Bielan II to kameralna zabudowa z wewnętrzną, jednokierunkową ulicą tworzącą okolnicę z wyjazdami na ul. Kasprowicza i ul. Podczaszyńskiego. Okolnica ta obejmuje w praktyce dwie ulice: Leśmiana oraz Pruszyńskiego. Osiedle składa się z 16 budynków mieszkalnych, dwóch przedszkoli oraz kilku pawilonów usługowo-handlowych. Część usługowa została skoncentrowana wzdłuż ul. Kasprowicza, natomiast funkcje społeczne ulokowano w centralnej części zespołu.
Funkcje społeczne i przestrzeń wspólna
Na terenie osiedla znajduje się Przedszkole nr 245 dla Dzieci Słabowidzących, mieszczące się w kameralnym, parterowym budynku o charakterze pawilonowym. Drugie przedszkole, nr 181 „Wesołe Nutki”, zlokalizowane nieco bardziej na północ, mieści się w większym, dwukondygnacyjnym obiekcie o bardziej typowej formie. Centralnym punktem osiedla jest duży plac zabaw otoczony przedszkolami oraz czterema sześciokondygnacyjnymi budynkami punktowymi. Tego typu punktowców na terenie całego zespołu IV znajduje się sześć. Pozostałe budynki to obiekty klatkowe, z których większość usytuowano w układzie grzebieniowym między ul. Pruszyńskiego a ul. Marymoncką.
Architektura i przekształcenia elewacji
Pierwotnie budynki te posiadały elewacje z cegły silikatowej z charakterystycznym dla projektów Piechotków układem – tzw. wątkiem bielańskim. Niestety, w wyniku termomodernizacji detale te zachowały się jedynie na nielicznych pawilonach usługowych. Oryginalny układ cegieł można zobaczyć m.in. na elewacji pawilonu od strony ul. Podczaszyńskiego, a także – w formie odtworzonej – na pawilonie Miejsca Aktywności Lokalnej przy ul. Kasprowicza 14. Pozostałe pawilony handlowe wzdłuż ul. Kasprowicza zostały rozebrane kilka lat temu i najprawdopodobniej zostaną zastąpione nową zabudową mieszkaniową.
Wybrane budynki i detale
Ciekawym obiektem na terenie zespołu IV jest również budynek przy ul. Kasprowicza 12. W odróżnieniu od pozostałych budynków klatkowych posiadał on otynkowane ściany osłonowe. Cegła silikatowa była widoczna jedynie w zwieńczeniach ścian poprzecznych i szczytowych, stanowiących element konstrukcyjny. W wyniku termomodernizacji również tutaj zniknęła pod warstwą ocieplenia. Zmieniono także kolor elewacji – pierwotnie kawowy, obecnie bordo. Ten niewielki, czterokondygnacyjny budynek punktowy wraz z sąsiadującym „igrekiem” stanowi swoistą wizytówkę – bramę od strony Serka Bielańskiego. Jednocześnie zapowiada zabudowę młodszych Bielan III przy ul. Magiera i nawiązuje do Serka Żoliborskiego projektu Jacka Nowickiego.
Znaczenie i ochrona zespołu
Serek Leśmiana – mimo położenia przy dużym węźle komunikacyjnym – zachowuje kameralny charakter. Wnętrze osiedla zaprojektowano w taki sposób, że nie odczuwa się bliskości otaczających arterii. Zespół, wraz z pozostałą częścią Bielan II, został uznany przez SARP za dobro kultury współczesnej. Do tej pory nie jest jednak objęty ochroną konserwatorską ani planistyczną.
Napisz komentarz
Komentarze