Historia zespołu przy ul. Skalbmierskiej. Poznaj architekturę Piechotkowa

W tym artykule przeczytasz o:

• przemianie architektury Bielan – od socrealizmu do modernizmu w latach 50.;
• fenomenie „Piechotkowa” i unikalnych rozwiązaniach zastosowanych w Bloku VI;
• detalach, które tworzą tożsamość osiedla – od „wątku bielańskiego” po „muszlę bielańską”.

Od socrealizmu do odwilży

Pierwsze powojenne bielańskie osiedla, według projektu małżeństwa Marii i Kazimierza Piechotków, powstały jeszcze w pierwszej połowie lat 50. w konwencji socrealizmu. Były to głównie budynki tworzące pierzeje głównych ulic, uzupełniające przedwojenną zabudowę Starych Bielan. Z chwilą nastania tzw. odwilży gomułkowskiej Piechotkowie mogli odejść od narzuconych odgórnie trendów architektonicznych przeniesionych ze Związku Radzieckiego. Projektanci zaczęli sięgać po inspiracje m.in. z krajów skandynawskich.

Spośród zabudowy tzw. Bielan I, oprócz pierzejowej architektury socrealistycznej, zaczęły powstawać duże zespoły mieszkaniowe nawiązujące do modernizmu. Na szczególną uwagę zasługuje zespół mieszkaniowy przy ul. Skalbmierskiej – nazywany Bielanami I, Blokiem VI. To właśnie od tego zespołu wywodzi się sympatyczna, potoczna nazwa powojennej części Bielan – Piechotkowo. Na nowy charakter architektoniczny tego zespołu, który wpłynął na realizację późniejszych bielańskich osiedli, istotny wpływ miało wprowadzenie nowego materiału – cegły silikatowej (piaskowo-wapiennej). Ponadto zespół wyróżnia się mniejszą skalą budynków, zastosowaniem dachów z okapami, kolorowych okiennic na parterach oraz odejściem od typowej stolarki.

Blok VI – przełomowy projekt Bielan

Zespół mieszkaniowy Bloku VI na osiedlu Bielany I został zaprojektowany z uwzględnieniem dużych dziedzińców, wokół których rozmieszczono budynki o zróżnicowanej wysokości, tworzące mimo to kameralny charakter przestrzeni. W koncepcji całego Piechotkowa zakładano wprowadzenie do tkanki mieszkaniowej obiektów usługowych, takich jak przedszkola, szkoły i budynki handlowe, zaprojektowanych w tej samej konwencji architektonicznej.

Blok VI wybudowano w latach 1955–1957. Zespół usytuowano w kwartale wyznaczonym przez Aleję Konstytucji (obecnie Aleję Reymonta) oraz ulice: Oczapowskiego, Kasprowicza, Przybyszewskiego i Schroegera. Całość składa się z 28 budynków o zróżnicowanej skali – od 4- do 6-kondygnacyjnych oraz jednego 8-kondygnacyjnego punktowca. Wszystkie budynki posiadają spójną elewację z cegły silikatowej, podzieloną poziomymi pasami z wypalanej czerwonej cegły, złożonymi z trzech jej rzędów. Wypełnienia między kondygnacjami wykonano z cegły silikatowej ułożonej w charakterystycznym „wątku bielańskim”, polegającym na naprzemiennym układzie dwóch rzędów cegieł wozówkami oraz dwóch rzędów główkami. Dzięki temu przez lata mieszkańcy Bielan bez trudu rozpoznawali budynki autorstwa Piechotków. Wkrótce ten sposób układania cegieł pojawił się także w projektach innych architektów, m.in. na Muranowie i Żoliborzu.

Pracownia Marii i Kazimierza Piechotków 

Rozwój tej części Bielan był związany z budową Huty Warszawa oraz innych dużych zakładów przemysłowych. Pierwsze domy całego zespołu projektowała stołeczna Dyrekcja Budowy Osiedli Robotniczych. W pracowni architektonicznej Marii i Kazimierza Piechotków pracowali także inni architekci, m.in. Mieczysław Jeżewski i Jan Rogulski, a także technicy: Tadeusz Dominik, Emil Kozłowski, Piotr Rudka, Jadwiga Balcerak i Seweryn Szczygielski. Wśród pomocników technicznych znaleźli się Wiesław Napiórkowski, Zdzisław Gajewski, Maria Walendzik i Edward Radzanowski. Zespół konstrukcyjny tworzyli Stefan Goetz, Andrzej Bałdyga oraz Zygmunt Czarzasty.

Projektanci zespołu przy ul. Skalbmierskiej zastosowali również elementy prefabrykowane, co pozwoliło na szybki montaż stolarki okiennej i drzwiowej. Zamiast tradycyjnych nadproży ceglastych wykonano żelbetowe obramowania mieszczące okna, parapety oraz ścianki podokienne. Całość nadała zabudowie oryginalny charakter. Mimo prostoty architektury, połączenie cegły silikatowej, detali z czerwonej cegły oraz żelbetowych prefabrykatów stworzyło wyjątkowy efekt przestrzenny oparty na zestawieniu różnych barw i materiałów. Budynki wyposażono także w stosunkowo duże, jak na ówczesne czasy, balkony z metalowymi balustradami. Kameralności dodawały również wyjścia z mieszkań na parterze bezpośrednio do ogrodów, wyposażone w okiennice i schodki.

Plac zabaw inny niż pozostałe. Jak powstała "bielańska muszla"?

Centralną częścią zespołu jest duży plac zabaw, pierwotnie wyposażony w indywidualnie zaprojektowane urządzenia. Znajdowały się tam m.in. duża zjeżdżalnia z krętymi schodkami, chybotka oraz rozbudowana piaskownica składająca się z siedmiu połączonych modułów w kształcie plastrów miodu, rozmieszczonych na różnych wysokościach. Niestety, w wyniku modernizacji placu zabaw piaskownica została zniszczona i zastąpiona uproszczoną wersją. Drugi, podobny obiekt zachował się na osiedlu Bonifraterska na Muranowie, zaprojektowanym przez prof. Barbarę Andrzejewską-Urbanowicz wraz z zespołem. Do dziś przetrwała natomiast charakterystyczna przeplotnia, zwana „muszlą bielańską”.

Projektując „muszlę”, Piechotkowie dążyli do stworzenia formy sztuki użytkowej. W przeciwieństwie do współczesnych placów zabaw starano się tworzyć elementy jednocześnie funkcjonalne i estetyczne. Powstała abstrakcyjna rzeźba, która miała pobudzać wyobraźnię dzieci. Jednocześnie nadano jej obłe kształty, aby zapewnić bezpieczeństwo podczas zabawy.

Zespół przy ul. Skalbmierskiej dziś

Na terenie osiedla przewidziano liczne lokale użytkowe. Pierwotnie w budynku przy ul. Skalbmierskiej 1 funkcjonował sklep spożywczy i mięsny. Na przestrzeni lat układ przestrzenny osiedla nie uległ większym zmianom. Największe przekształcenia nastąpiły jedynie w rejonie ulic Grodeckiego i Kasprowicza. W latach 90. wybudowano plombę przy ul. Grodeckiego 6, łącząc ją z budynkiem nr 4, który dekadę temu przeszedł termomodernizację, w wyniku której zasłonięto elewację z cegły silikatowej. Ponadto w latach 2009–2010, obok punktowca przy ul. Kasprowicza 105, powstał nowy budynek mieszkalny przy ul. Kasprowicza 103A.

Mimo tych zmian zespół mieszkaniowy zachował swój historyczny charakter. Poszczególne budynki zostały ujęte w gminnej ewidencji zabytków i stanowią część historycznego układu urbanistycznego oraz zespołu budowlanego Starych Bielan, również wpisanego do GEZ.

• Tadeusz Lewandowski, Architektura 1958 nr 7, Arkady;
• Jacek Nowicki, Środowisko mieszkaniowe - cz. II, Osiedla warszawskie - projekty - doświadczenia XX w., WSEiZ, Warszawa 2003;
• Jarosław Zieliński, Bielany. Przewodnik historyczny;
• Blokowiska warszawskie (www.blokowiska.waw.pl/bielany).