Sekrety architektury kampusu AWF. Historia ukrytej perły modernizmu

W tym artykule przeczytasz o:

• genezie powstania kampusu AWF oraz o okolicznościach utworzenia CIWF;
• koncepcji urbanistycznej i architektonicznej opracowanej przez Edgara Aleksandra Norwertha,
• najważniejszych budynkach i obiektach sportowych kompleksu, takich jak gmach główny, hala ćwiczeń czy kryta pływalnia,
• zniszczeniach wojennych i powojennej rozbudowie kampusu.

Geneza powstania uczelni

Architektura kampusu Akademia Wychowania Fizycznego im. Józefa Piłsudskiego stanowi jedno z najważniejszych założeń modernistycznych w Polsce okresu międzywojennego. Autorem projektu był Edgar Aleksander Norwerth – architekt i urbanista związany z Politechnika Warszawska. Kompleks powstał pierwotnie dla Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego, uczelni powołanej rozporządzeniem Rady Ministrów w 1927 roku, która od 1938 roku funkcjonuje pod nazwą Akademii Wychowania Fizycznego. Cały zespół architektoniczno-urbanistyczny jest obecnie wpisany do rejestru zabytków.

Pierwotnie ogłoszono konkurs na projekt uczelni, który wygrali architekci Jadwiga Dobrzyńska i Zygmunt Łoboda. Ostatecznie jednak do dalszych prac skierowano szkicowy projekt przedkonkursowy Norwertha, który rozwinięto z uwzględnieniem doświadczeń zdobytych przez specjalną komisję podczas podróży studyjnej po nowoczesnych europejskich ośrodkach sportowych. W tym samym roku wybrano teren inwestycji na warszawskich Bielanach, w pobliżu Las Bielański, oraz zabezpieczono środki finansowe na realizację przedsięwzięcia.

Założenie urbanistyczne

Podstawowe prace budowlane prowadzono w latach 1928–1930, choć już w 1929 roku rozpoczęto zajęcia ze studentami. Kolejne budynki kompleksu wznoszono stopniowo aż do 1937 roku. Kampus zaprojektowano jako spójne założenie urbanistyczno-architektoniczne, w którym budynki dydaktyczne, sportowe i mieszkalne podporządkowano jednolitej kompozycji przestrzennej. W centralnym punkcie założenia znajduje się kilkusetletnia topola czarna, wokół której rozplanowano dziedziniec główny przecięty osią głównej alei.

Gmach główny, wzniesiony w latach 1928–1929, liczy trzy kondygnacje i został zaprojektowany na planie podkowy otwartej w kierunku wjazdu na dziedziniec. Jego centralne położenie podkreśla główna oś kompozycyjna kampusu, przecinająca skrzydło poprzeczne budynku, w którym zastosowano wysoki ażurowy prześwit oparty na filarach. Skrzydło to pełniło funkcję łącznika pomiędzy poszczególnymi częściami kompleksu.

W skrzydle północnym umieszczono m.in. westybul, sale wykładowe, biura administracji, kancelarię, sale konferencyjne, bibliotekę z czytelnią oraz laboratoria naukowe. Zastosowano funkcjonalny układ z korytarzem od strony północnej i ciągiem sal od strony południowej.

Obiekty sportowe

Istotnym elementem kompozycji jest monumentalne skrzydło północne, w którym zlokalizowano obiekty sportowe. Do jego zachodniego szczytu dostawiono poprzeczne skrzydło mieszczące kotłownię i natryski (1931–1932) oraz krytą pływalnię ukończoną w 1937 roku. Był to wówczas jeden z najnowocześniejszych i najdroższych tego typu obiektów w Polsce. Hala pływalni o wymiarach 34 × 24 × 10 m mieściła basen o długości 25 m i maksymalnej głębokości 3,4 m. Wzdłuż jednego z boków zaprojektowano galerię dla widzów, a także pięciopiętrową wieżę do skoków.

Do narożnika tego skrzydła od strony dziedzińca dostawiono siedmiokondygnacyjną wieżę, pełniącą jednocześnie funkcję wieży ciśnień, komina kotłowni oraz budynku mieszkalnego dla pracowników uczelni. Stanowi ona dominantę przestrzenną całego założenia.

Na przedłużeniu skrzydła pływalni od północy powstała wielka hala ćwiczeń (1928–1930), jeden z najbardziej charakterystycznych budynków uczelni. Obiekt o długości 196 m i szerokości 22 m umożliwiał umieszczenie trzech sal gimnastycznych i był powiązany z usytuowanym za nim stadionem lekkoatletycznym. W latach sześćdziesiątych zmieniono układ wnętrza, zabudowując halę i tworząc w niej m.in. krytą bieżnię o długości 100 m. 

Zabudowa towarzysząca

Symetrycznym odpowiednikiem skrzydła pływalni przy południowej części gmachu głównego jest pawilon laboratoryjny zaakcentowany narożną arkadową loggią wejściową. Od południa przylega do niego lekko cofnięte, trzykondygnacyjne skrzydło internatu męskiego wzniesione w latach 1928–1930. W sąsiedztwie zespołu zaprojektowano również internat żeński (1930–1934), rezydencje kadry naukowej i pracowników instytutu oraz liczne boiska i urządzenia sportowe.

Architektura kompleksu utrzymana jest w jednolitej stylistyce łączącej cechy konstruktywizmu z modernistycznym klasycyzmem. Bryły budynków są proste i monumentalne, a ich kompozycja opiera się na czytelnej symetrii oraz wyraźnej osiowości założenia. Całość dopełnia rozległy parkowy teren z bogatym drzewostanem oraz licznymi pomnikami przyrody.

Zniszczenia wojenne i powojenna rozbudowa

Historia kampusu została silnie naznaczona wydarzeniami II wojny światowej. We wrześniu 1939 roku teren uczelni stał się miejscem walk z nacierającymi od północy oddziałami niemieckimi. W czasie okupacji kompleks został zajęty przez niemiecką jednostkę rozpoznania lotniczego, która urządziła tu koszary, magazyny oraz laboratoria fotograficzne. Podczas Powstanie Warszawskie w 1944 roku obiekty ponownie znalazły się w strefie walk. Po upadku powstania Niemcy wysadzili wieżę ciśnień, której zawalenie spowodowało poważne uszkodzenia budynku pływalni oraz części sal gimnastycznych.

Po wojnie wieżę odbudowano, a kompleks stopniowo rozbudowywano, częściowo modyfikując pierwotną koncepcję Norwertha. Kolejne skrzydła powstały po 1945 roku, a dalsza rozbudowa uczelni nastąpiła w latach 1960–1965 według projektów Wojciecha Zabłockiego i Stanisława Kusia. Mimo tych zmian kampus zachował zasadniczą kompozycję urbanistyczną oraz charakter modernistycznego założenia sportowo-akademickiego, należącego do najważniejszych tego typu realizacji w Polsce.

• Jarosław Zieliński "Bielany. Przewodnik historyczny", Wydanie II poprawione, Wydawnictwo RM, Warszawa 2016.