Burzliwe dzieje Zdobyczy Robotniczej - kolonii która miała być drugim Żoliborzem na Bielanach

W tym artykule przeczytasz o:

• dziejach Zdobyczy Robotniczej;
• założycielach i projektantach zabytkowej kolonii z lat 20. XX wieku;
• projekcie architektoniczym i urbamistycznym "Zdobyczy";
• późniejszych losach kolonii. 

Narodziny idei spółdzielni robotniczej

Początki Zdobyczy Robotniczej sięgają 1925 roku. Jej historia wiąże się z ideą dwóch braci – Janusza i Zenona Dzierżawskich, którzy wpadli na pomysł założenia spółdzielni robotniczej. Obaj byli architektami i działaczami społecznymi. Wraz z Janem Bełcikowskim, Aleksandrem Łaczysławem, Julianem Podolskim i Januszem Zborowskim powołali wiosną 1926 roku Spółdzielnię Budowlano-Mieszkaniową „Zdobycz Robotnicza”. Chcąc iść przykładem Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, zamierzali budować mieszkania dla robotników. Różnica polegała na tym, że lokale miały stać się ich własnością. Postanowiono założyć kooperatywę noszącą nazwę „Zdobycz Robotnicza”. W krótkim czasie pozyskano grunt pod budowę domów przy ulicach Kleczewskiej, Chełmżyńskiej (obecnie Płatniczej) i Lipińskiej.

Układ osiedla, podobnie jak na Żoliborzu Oficerskim czy Urzędniczym, miał nawiązywać do koncepcji miasta-ogrodu Ebenezera Howarda. Jak napisano w piśmie „Architektura i Budownictwo” nr 5 z 1927 roku:

„Inż. Janusz Dzierżawski zorganizował kooperatywę budowlaną dla najuboższych bezrobotnych. Dzięki jego koncepcji 160 rodzin pracowniczych uzyskało już mieszkania własne w kolonii »Zdobycz« pod Bielanami”.

Współzałożyciele pragnęli wybudować osiedle, którego podstawowym celem było zapewnienie światła, powietrza oraz godnych warunków higienicznych przyszłym mieszkańcom. Projekt pierwszego etapu „Zdobyczy” uwzględniał 24 domy, z czego 6 było budynkami z mieszkaniami dwuizbowymi. Pozostałe, zlokalizowane w zabudowie szeregowej lub bliźniaczej, miały po trzy lub cztery izby.

Miasto-ogród na Bielanach – koncepcja urbanistyczna

Głównym projektantem osiedla został Zenon Dzierżawski. Kamień węgielny pod budowę położono 1 stycznia 1927 roku. Budowa pierwszych domów „Zdobyczy Robotniczej” trwała do końca 1928 roku. Były to budynki w stylu dworkowym, o białych tynkach i wysokich dachach pokrytych dachówką karpiówką. Najmniejsze mieszkania składały się z izby, kuchni z wanną oraz niewielkiego pomieszczenia sanitarnego. Na poddaszu znajdował się mały pokój oraz tzw. przygórek. Dominantą przestrzenną placu Konfederacji stał się zespół domów przy ul. Schroegera 72–82, które – charakteryzujące się większym gabarytem – powstały na początku lat 30. XX wieku. Ich skala była podyktowana względami ekonomicznymi, na co naciskały ówczesne władze, uznające wcześniejszy etap kolonii za zbyt rozrzutny.

Eksperyment społeczny, który się nie powiódł

Niestety Zdobycz Robotnicza szybko przestała być „robotnicza”. Zamysłem spłaty kredytu miała być praca przyszłych mieszkańców, co szybko okazało się rozwiązaniem zgubnym. Wyliczono, że każdy udziałowiec musi przepracować cztery lata: za osiem godzin pracy otrzymywał normalne wynagrodzenie, natomiast dodatkowe dwie godziny miały stanowić nadnormatywną pracę na rzecz budowy nowych domów. Wkrótce pojawiły się problemy finansowe oraz brak porozumienia między współzałożycielami Zdobyczy.

W 1931 roku nałożono sekwestr sądowy, w wyniku którego doszło do zabezpieczenia wierzytelności. Budynki przejął Bank Gospodarstwa Krajowego, który przy udziale wojska siłą eksmitował większość spółdzielców. Opróżnione mieszkania bank odsprzedał swoim pracownikom, część przekazał nowo utworzonym spółdzielniom lub sprzedał na wolnym rynku. Zamieszkali tu m.in. urzędnicy i lekarze, natomiast robotnicy, którzy własnymi siłami zainwestowali w swoje domy, nigdy nie odzyskali swojego wkładu. Po upadku spółdzielni właścicielami czynszówek zostali hr. Henryk Towarnicki oraz Borys Bielajew.

Niezrealizowane plany i powojenne uzupełnienia

Do wybuchu II wojny światowej nie udało się w pełni zrealizować koncepcji urbanistycznej wokół placu Konfederacji. W latach 50. projektanci powojennych Bielan – Maria i Kazimierz Piechotkowie – zaprojektowali nowe budynki przy ul. Schroegera, naprzeciw czynszówek o numerach 72–82, z charakterystyczną wklęsłą elewacją na planie ćwiartki koła. Zaprojektowali również dwie kamienice w ramach Osiedla Bielany I przy skrzyżowaniu z ul. Przybyszewskiego.

Założenia "Zdobyczy Robotniczej" wpisują się w przykład jeden z lepiej zaprojektowanych założeń urbanistycznych w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Jej założenia odnoszą się w dużej mierze do wielu osiedli budowanych chociażby w Berlinie, takich jak Hufeisensiedlung, która różnie się jedynie detalami architektonicznymi - przeważnie odnosząc się do stylu ekspresjonistycznego powszechnym zarówno w Niemczech, Austrii, ale i w Polsce. 

Wybitny varsavianista na Zdobyczy

W domu przy ul. Płatniczej 73/75 mieszkał varsavianista Jarosław Zieliński (zm. 2021), współautor żoliborskiego oraz autor bielańskiego przewodnika historycznego, który opisywał „Zdobycz Robotniczą” w wielu swoich publikacjach.

• Jarosław Zieliński "Bielany. Przewodnik historyczny", Warszawa Bielany, wydanie II poprawione, 2016, Wydawnictwo RM;
• varsavianista.pl;
• "Dzieje i doświadczenia 1-wszej Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej Zdobycz Robotnicza", Warszawa 1927 r.;
• "Architektura i Budownictwo" nr 5, 1927 r.